حمد و شكر متن : الحمدُللهِ على ما أنعَمَ و له الشكُر على ما أَلهَم ؛ ستايش مخصوص ذات جامع كمالات الهى است بر نعمت‌هايى كه ارزانى داشته و سپاس فراوان بر آنچه كه الهام فرموده است . شرح : اگر چه آشنا به زبان عربى مىتواند با فهم ارتكازى و فطرى به‌طور اجمال معناى حمد و شكر را درك كند كه حمد يعنى ستودن و ستايش ، و شكر به معناى سپاس‌گزارى است . اما تعيين امتياز مفهوم حقيقى هر سه كلمه « حمد » و « شكر » و « ثنا » از هم خالى از پيچيدگى نيست . بدين جهت دانشمندان در تعريف آنها اختلاف نظر دارند و ما به نقل بعضى از آن‌ها مىپردازيم . گفته‌اند : تعريف حمد و شكر 1 . حمد ، مرادف با مدح است . 2 . حمد ، مرادف معناى شكر است . 3 . حمد و مدح و شكر هر سه مترادف هستند . 4 . حمد ، ستايش در برابرعمل نيكى است كه از روى اختيار صادر شود . قول چهارم صحيح به نظر مىرسد و با توضيح آن بطلان بقيه روشن مىگردد . حمد در مقابل لؤم ( سرزنش ) است . از اين مقابله مىتوانيم معناى حمد را به دست آوريم . آن وقت سرزنش كسى درست است كه در حالت اختيار از شخصى عمل ناشايستى صادر شود . چون داراى اختيار بود و مىتوانست آن عمل زشت را ترك نمايد ؛ لذا مورد سرزنش قرار گرفته است . پس معناى حمد عبارت است از ستودن عمل نيكى كه از راه اختيار صدور يابد ؛ خواه آن عمل نيكو موجب نيكى براى ستايش كننده باشد يا نه ؛ اما مدح لازم نيست كه در مقابل عمل اختيارى باشد . بلكه مىتوان چيز خوبى را اگر چه خوبىِ آن از راه اختيار نباشد ، مدح كرد . مثلًا خنكى و گوارا بودن صفتى است براى آب و هم‌چنين رفع تشنگى كه اثر آب است هر دو غير اختيارى و اثر طبعى آن است . در مقام مدح مىتوان گفت